نقش آزمایش های خون در تشخیص و پیگیری آندومتریوز

نقش آزمایش‌های خون در تشخیص و پیگیری آندومتریوز
آندومتریوز یکی از بیماری‌های شایع و گاهی خاموش در زنان است که تشخیص قطعی آن معمولاً نیاز به لاپاراسکوپی دارد. با این حال، آزمایش‌های خون به عنوان ابزارهای کمکی، نقش مهمی در پایش وضعیت بیماری، بررسی ذخیره تخمدان و رد سایر احتمالات ایفا می‌کنند.
در ادامه به بررسی مهم‌ترین بیومارکرها و شرایط انجام آن‌ها می‌پردازیم.

۱. آزمایش CA-125 (آنتی‌ژن سرطانی ۱۲۵)
این معروف‌ترین آزمایش مرتبط با آندومتریوز است. CA-125 پروتئینی است که در سطح سلول‌های اندام‌های تناسلی و برخی سلول‌های سرطانی یافت می‌شود.
افزایش سطح CA-125:
آندومتریوز: به ویژه در مراحل پیشرفته (گرید ۳ و ۴) و وجود کیست‌های شکلاتی (اندومتریوما)، سطح این مارکر بالا می‌رود.
سایر علل افزایش: قاعدگی، بارداری، فیبروم رحمی، بیماری‌های التهابی لگن (PID) و سرطان تخمدان.
نکته مهم: طبیعی بودن این عدد، آندومتریوز را رد نمی‌کند (به‌ویژه در مراحل اولیه و خفیف).
کاهش سطح CA-125:
نشان‌دهنده پاسخ مثبت به درمان (دارویی یا جراحی) و فروکش کردن التهاب است.

۲. آزمایش AMH (هورمون آنتی مولرین)
این آزمایش مستقیماً آندومتریوز را تشخیص نمی‌دهد، اما برای بررسی ذخیره تخمدان در بیماران مبتلا بسیار حیاتی است.
کاهش سطح AMH:
بافت آندومتریوز و کیست‌های اندومتریوما می‌توانند به بافت سالم تخمدان آسیب بزنند و ذخیره تخمدان را کاهش دهند.
همچنین پس از جراحی کیست‌های تخمدانی، ممکن است سطح این هورمون افت کند.
افزایش سطح AMH:
معمولاً در سندروم تخمدان پلی‌کیستیک (PCOS) دیده می‌شود و ارتباط مستقیمی با وخامت آندومتریوز ندارد.

۳. آزمایش HE4 و شاخص ROMA
گاهی برای افتراق کیست‌های آندومتریوز از بدخیمی‌های تخمدان، این آزمایش‌ها در کنار CA-125 درخواست می‌شوند.
تفسیر: در آندومتریوز معمولاً CA-125 بالا می‌رود اما HE4 نرمال باقی می‌ماند. اگر هر دو بالا باشند، بررسی‌های دقیق‌تر از نظر بدخیمی ضروری است.

۴. آزمایش‌های التهابی (CRP و ESR)
از آنجا که آندومتریوز یک بیماری التهابی مزمن است، گاهی مارکرهای عمومی التهاب چک می‌شوند.
افزایش: ممکن است نشان‌دهنده فعالیت التهابی بیماری باشد (غیر اختصاصی).

شرایط قبل از انجام آزمایش
رعایت نکات زیر برای جلوگیری از خطای کاذب در نتایج (به ویژه برای CA-125) ضروری است:
زمان انجام آزمایش:
بهترین زمان برای تست CA-125 زمانی است که فرد پریود نباشد. خونریزی قاعدگی می‌تواند به طور طبیعی سطح این مارکر را بالا ببرد و نتیجه مثبت کاذب ایجاد کند.
تست AMH در هر روزی از سیکل قاعدگی قابل انجام است و نوسان ندارد.
ناشتایی:
برای این آزمایش‌ها معمولاً ناشتایی اجباری نیست، اما اگر همراه با چکاپ کامل (قند و چربی) باشد، ۸ تا ۱۲ ساعت ناشتایی توصیه می‌شود.
مصرف آب بلامانع است.
مصرف داروها:
مکمل‌های حاوی بیوتین (Biotin) با دوز بالا می‌توانند در روش‌های سنجش آزمایشگاهی تداخل ایجاد کنند. بهتر است ۴۸ تا ۷۲ ساعت قبل از آزمایش قطع شوند (با مشورت پزشک).
فعالیت فیزیکی:
از فعالیت‌های سنگین ورزشی درست قبل از آزمایش خودداری کنید.

رفرنس‌های علمی (References)
برای مطالعه بیشتر و اطمینان از صحت علمی مطالب، می‌توانید به مقالات زیر استناد کنید:
بررسی نقش CA-125 در تشخیص:
Nisenblat, V., et al. (2016). "Blood biomarkers for the non-invasive diagnosis of endometriosis." Cochrane Database of Systematic Reviews.
(این مقاله مروری نشان می‌دهد که CA-125 اگرچه کامل نیست، اما همچنان پرکاربردترین مارکر است.)
ارتباط آندومتریوز و کاهش AMH:
Uncu, G., et al. (2013). "Assessment of ovarian reserve in women with ovarian endometriomas." Human Reproduction.
(این مطالعه تایید می‌کند که وجود کیست‌های آندومتریوز می‌تواند سطح AMH را کاهش دهد.)
استفاده از ترکیب مارکرها (HE4 و CA-125):
Moore, R. G., et al. (2012). "A novel multiple marker bioassay utilizing HE4 and CA125 for the prediction of ovarian cancer in patients with a pelvic mass." Gynecologic Oncology.
(این مقاله به اهمیت استفاده همزمان این دو مارکر برای افتراق کیست‌های خوش‌خیم مثل آندومتریوز از بدخیمی‌ها اشاره دارد.)